Waarom een levensverhaal soms onbespreekbaar is

Je wilt graag het levensverhaal van je vader of moeder (laten) opschrijven. Maar je bent bang om erover te beginnen, omdat je daarmee ook aangeeft dat je nadenkt over de periode dat ze er niet meer zullen zijn. Wat nu?

Bij mijn - inmiddels overleden - ouders hoefde ik er niet over te beginnen. Iedere verwijzing naar de periode dat ze zelf niet meer in leven zouden zijn, wekte enorme weerstand op. De dood ligt nu eenmaal gevoelig. De meeste mensen denken er niet graag over na.

Wel lastig als je zelf graag de verhalen en herinneringen van je ouders wilt vastleggen, om ze te bewaren voor jezelf, je kinderen en andere familieleden. Daarmee zeg je immers indirect dat je verhalen wilt bewaren voor de periode dat ze deze herinneringen zelf niet meer kunnen vertellen. Dat alleen al werpt voor veel mensen een enorme drempel op om er met hun ouders over te beginnen.

Als één van de ouders ernstig ziek is, kan het zelfs nog veel lastiger zijn om over een levensverhaal te beginnen. Je geeft er als kind namelijk mee aan dat je niet meer gelooft in het herstel van je ouders. Als je vader of moeder zelf nog niet aanvaard heeft dat het levenseinde nabij is, heeft dat dan ook weinig zin.

Een boek met de verhalen en herinneringen van je ouders is buitengewoon troostrijk, zeker ook als ze er zelf niet meer zijn. Zowel voor de ouders zelf - die daarmee iets belangrijks van zichzelf doorgeven aan hun nageslacht - als voor de kinderen. Soms moet je gewoon wachten totdat je vader of moeder er wel aan toe is. In het uiterste geval is dat pas in de allerlaatste levensfase, zoals dat ook bij mijn moeder het geval was. Je kunt alleen maar hopen dat je dan nog voldoende tijd hebt om de herinneringen vast te leggen. Maar als het gebeurt, is dat wel van onschatbare waarde.

Iedereen sterft, maar niemand is dood.
- Tibetaans gezegde

Verder lezen:

• Levensverhalen opschrijven: doe het nu
• Redenen om een levensverhaal te laten optekenen
• Zitten kinderen te wachten op familieverhalen?

Over Verhaallijnen
Heb je hulp nodig voor het maken van een levensboek voor je ouders? Ik sta je graag ter zijde met het houden van interviews, het schrijfwerk en de uitgave van het boek. Kijk op mijn website Verhaallijnen of mail me direct voor meer informatie. Een van de mogelijkheden is een cadeaubon voor een levensverhaal in boekvorm.

Het ideale vervoermiddel voor je geheugen

Een verhaal onthouden we gemakkelijker dan cijfers of losse feiten. Verhalen beklijven zelfs beter dan beelden. Het zijn dus ideale 'vervoermiddelen' om herinneringen te bewaren.

Religieuze verhalen uit de bijbel, talmoed en koran zijn al eeuwenlang in gebruik. Verhalen over complotten verspreiden zich moeiteloos. Broodje Aap-verhalen zijn zo hardnekkig, dat ze nauwelijks tegen te spreken zijn. Een verhaal onthouden we beter dan een overzichtelijke instructietekst of een mooi vorm gegeven powerpointpresentatie. Maar waarom eigenlijk?

Je vormt herinneringen als je aandacht gedurende langere tijd ergens naar uit gaat en je iets nieuws hoort. Hoe meer prikkelingen je hersenen krijgen, hoe beter iets beklijft. Een goed verhaal stimuleert onze zintuigen. Daardoor zijn we een tijd intensief betrokken bij het verhaal. Zo blijft het verhaal 'plakken', terwijl cijfers en gegevens na enkele seconden uit onze hersenen verdwenen zijn.

In hun beroemde boek De Plakfactor beschrijven Dan en Chip Heath de belangrijkste factoren, die belangrijk zijn om een boodschap te laten beklijven. Pakkende boodschappen zijn eenvoudig, onverwacht, concreet, geloofwaardig en hebben een emotionele boodschap. Ook dit zijn allemaal factoren die we in de meeste verhalen terugvinden. Door het verrassende element en de emoties die in veel verhalen zitten, stel je je open, let je beter op en denk je beter na. Onverwachte gebeurtenissen branden in je geheugen.

Ook de verhaalvorm zelf is volgens de gebroeders Heath van belang, omdat verhalen een structuur hebben die we gemakkelijk in onze hersenen opslaan. We onthouden dingen beter als we ze in een bepaalde context kunnen plaatsen. Bijvoorbeeld als we nieuwe informatie kunnen associëren met patronen uit het verleden, oftewel mentale routes die we gewend zijn.

In hun boek geven zij daarvan een mooi voorbeeld. Studenten aan Stanford University moeten een mini-presentatie houden van drie minuten en naderhand elkaars presentaties beoordelen. Bij de vraag wie de beste presentatie gaf, kiezen zij steevast degenen met de vlotste babbel en het mooiste uiterlijk. Maar bij de vraag wat studenten naderhand onthouden hebben van de presentaties, noemen studenten alleen de verhaaltjes die verteld zijn. Ook al waren de verhaaltjes nog zo klunzig en de vertellers nog zo hakkelend.

Niet voor niets krijgen we tegenwoordig veel boodschappen in verhaalvorm aangeboden, bijvoorbeeld in reclames. Terecht. Want denk eens even terug aan je middelbare schooltijd. Welke lesstof kun je je nog het beste voor de geest halen? Bij mij was dat de lerares handvaardigheid, die met haar verhalen over Michelangelo kunst voor mij tot leven wist te wekken. En bij jou?

"Slechts één keer wordt er in de Bijbel nadrukkelijk gebruik gemaakt van bullet points: de tien geboden, de oerversie van de Powerpointslide. En die tien punten blijken, lees het boek er maar op na, heel lastig te onthouden."
- Ina Vandewijer in haar boek Storytelling

Verder lezen:

• De kracht van een verhaal
• Het pakje-boter-verhaal van Magnum
• Vijf tips om meer herinneringen te bewaren
  

Maak de lezer nieuwsgierig

Een verhaal over een personage die geen verandering doormaakt of nieuwe inzichten opdoet, is een saai verhaal. Een oude verhaalwet, die ook van toepassing is voor het schrijven van een levensverhaal.

Het belangrijkste personage in een roman heeft altijd een motief. Hij heeft iets af te rekenen met zijn vader. Ze heeft een onbereikbare geliefde. Hij heeft een uitvinding gedaan, die hij wereldwijd op de kaart wil zetten. Als lezer wil je weten waarom ze doen wat ze doen. Dat zorgt ervoor dat je door blijft lezen.

Spannend schrijven betekent dat de schrijver nieuwsgierigheid op weet te wekken bij de lezer. Dat doet de schrijver door verwachtingen te wekken, die lezer vervolgens 'ingelost' wil zien. Vaak doet de schrijver dat door een mysterie te scheppen. Dat kan een trauma zijn. Een treurige jeugdliefde. Een geheim, dat hij al jarenlang met zich meedraagt. Een obsessie of dwanggedachten. Het maakt niet zoveel uit, zolang de schrijver maar vraagtekens plaatst in het hoofd van de lezer. Dat raadsel kan de lezer vervolgens stap voor stap oplossen.

Als schrijver van levensverhalen kun je de hoofdpersoon niet zo behandelen als de schrijver omgaat met zijn romanpersonage. De romanschrijver kan zijn personages immers kneden, omvormen en helemaal naar zijn hand zetten.

Toch kunnen schrijvers van levensverhalen en andere waar gebeurde verhalen wel interessante dingen leren van de schrijvers van fictie. Ook bij het optekenen van iemands levensverhaal is het namelijk van belang dat de lezer ziet welke ontwikkeling hij of zij doormaakt. Welke kwesties kwamen er op zijn pad en hoe is hij daarmee omgegaan? Welke obstakels kwam hij tegen en welke uitwerking heeft dat gehad?

Bij het schrijven van een levensverhaal ontkom je er niet aan om je te verdiepen in de sleutelmomenten in iemands leven, zoals het moment waarop iemand besloot om een totaal andere baan te zoeken of een knoop door te hakken. Eenvoudiger kan ook: een bepaalde gebeurtenis waardoor de hoofdpersoon wijzer geworden is. Verhalen zijn de meest treffende manier om dit soort inzichten en ontwikkelingen met anderen te delen.


Verder lezen:

• De drijfveren van de hoofdpersoon van een levensverhaal
• Het wekken van nieuwsgierigheid

Levensverhaal in emotionele hoofdstukken

Vertel een levensverhaal aan de hand van emoties die in ieder mensenleven voorkomen: liefde, verdriet, teleurstellingen en blijdschap. Veel boeiender dan aan de hand van levensfases.

Een levensverhaal vertellen betekent herinneringen naar boven halen en ordenen. Dat kun je doen aan de hand van levensfases. Onze levens verlopen immers doorgaans volgens een vast patroon: kinderjaren, schoolperiode, verliefdheid, vaste relatie, het werkende leven en ga zo maar door. Bij het schrijven of vertellen van een levensverhaal vormen deze periodes vaak de bijbehorende hoofdstukken.

Voor de hand liggend, maar niet zo spannend. Als je zou beginnen bij het ophalen van herinneringen en niet bij de indeling in levensperiodes, ontstaan er wellicht heel andere beelden. Beelden, die waarschijnlijk een levendiger verhaal opleveren.

Herinneringen ontstaan namelijk op twee manieren: door herhalingen in allerlei vormen, maar vooral door dingen met een grote emotionele impact. Bij heftige gebeurtenissen komen er stofjes vrij in de hersenen, die ervoor zorgen dat allerlei details moeiteloos in je hersenen opgeslagen worden. Belevenissen waarbij je grote woede, teleurstelling, angst of blijdschap voelt, blijven daarom veel beter hangen dan gebeurtenissen waar je onverschillig tegenover staat.

Zo is te verklaren waarom mensen nog precies weten wat ze aan het doen waren bij de aanslag op de Twin Towers in New York. Dat gebeurt ook bij emotionele gebeurtenissen in iemands persoonlijke leven: de geboorte van een kind, het verlies van een dierbare persoon, een ingrijpend conflict, en ga zo maar door. Dikke kans dus dat je vroegste herinnering ontstond bij een voorval dat heftige gevoelens opriep.

Bovendien zitten er aan deze gebeurtenissen waarschijnlijk allerlei ‘haakjes’ vast, waaraan nog meer herinneringen opgehangen zijn. Zo kun je behoorlijk diep in je geheugen graven en het verleden tot leven roepen.

Voor het vertellen van een levensverhaal – van jezelf of iemand anders - is het interessant dit pad van de emoties terug te wandelen. De emoties van woede, geluk, angst en blijdschap roepen namelijk bijbehorende herinneringen op, die de moeite waard zijn om door te geven en vast te leggen in een levensverhaal. Dat zijn immers vaak de verhalen die je wilt delen met anderen.

De lezer of luisteraar wil op zijn beurt ook vaak weten wat een bepaalde gebeurtenis voor iemand betekent heeft en wat hij daarbij gevoeld heeft. Emoties zijn namelijk universeel en boren een diepere laag aan, die mensen tot elkaar brengt.

Dus: als je een levensverhaal opdiept of laat schrijven, wijk dan eens af van het pad van de vaste levensfases. Er is geen wet die zegt dat je bij 'het begin' moet beginnen en precies de levensloop in de tijd moet volgen. Vraag je in plaats daarvan eens af welke emotionele hoofdstukken er in het boek komen te staan.

“Life is a story, in search of a narrator”
- Paul Ricoeur (filosoof)

Verder lezen:

• Hoe je je persoonlijke tijdbalk maakt
• Zet je zintuigen in om herinneringen te bewaren
• Het verhaal dat we onszelf vertellen
  

De belangrijkste vragen

Waarom wachten we met het stellen van belangrijke vragen totdat iemand ernstig ziek is of zelfs bijna stervend? En waarom vertellen we pas bij de uitvaart wat iemand voor ons betekend heeft?

Wat voor dromen had je als kind? Welke keuzes heb je gemaakt in je leven en hoe kijk je daarop terug? Heb je ergens spijt van? Interessante vragen, die je van iedereen die je na staat graag wilt weten. Maar in het dagelijkse leven stellen we dit soort vragen meestal niet. Het is gemakkelijker om over koetjes en kalfjes te praten of over de beslommeringen van andere mensen uitgebreid te bespreken.

Ik ontmoet regelmatig mensen die dat als een gemis ervaren. Het blijkt ook niet gemakkelijk te zijn om dit soort vragen te stellen aan elkaar, bijvoorbeeld kinderen aan hun ouders. Maar kinderen willen wel degelijk weten wat hun ouders hebben willen overbrengen bij de opvoeding. En ouders willen op hun beurt graag vertellen welke waarden zij in hun eigen jeugd meegekregen hebben, wat hun idealen waren en wat hun drijfveren zijn geweest.

Dit soort persoonlijke onderwerpen blijkt wel degelijk goed bespreekbaar te zijn. As je er tenminste de tijd voor neemt. Dat merk ik in de gesprekken die ik zelf voer om het levensverhaal van iemand op te tekenen. Wat begint als een plan om jeugdherinneringen vast te leggen voor de (klein-)kinderen, eindigt in intensieve gesprekken waarin het hele leven aan bod komt: verliefdheden, de emoties bij de geboorte van de eigen kinderen, verdriet en tegenslagen en de gedachten over de eigen dood. Soms emotioneel, maar het gaat wel ergens over.

Met het vertellen over dit soort kwesties lever je eigenlijk je geestelijke erfgoed af aan je nabestaanden. Met het vastleggen van je materiële nalatenschap bij de notaris wacht je doorgaans niet totdat je ernstig ziek bent. Dat zou je met je geestelijke nalatenschap ook niet moeten doen.


Verder lezen:

• Verhalen voor het leven in het heden
• Levensverhalen schrijven: doe het nu
• Waarom een levensverhaal laten optekenen

Meest inspirerende boeken over schrijfkunst

Waar haal jij je inspiratie vandaan als het gaat om de techniek van het schrijven van teksten en verhalen? Dit zijn de boeken waar ikzelf het meest aan gehad heb.

The Artist's Way - Julia Cameron
The Artist's way is het beroemde werkboek van Julia Cameron, dat al miljoenen mensen over de hele wereld gestimuleerd heeft om een creatiever leven te leiden. Ze beschrijft alle gevoelens van angst, jaloezie en onzekerheid die ons in de weg zitten bij het uiten van creativiteit en geeft talrijke tips en praktische oefeningen om de pen weer rijkelijk te laten vloeien. Daar staan ook schokkende opdrachten bij, zoals een week helemaal niets lezen. Die staat nog op mijn lijstje om echt uit te proberen, want ik geloof wel dat dit helpt om je hoofd helemaal vrij te maken.
- Uitgeverij Indigo, 2002

Het geheim van de schrijver - Renate Dorrestein
Mooi handboek van romanschrijfster Renate Dorrestein, die haar kneepjes van het vak onthult. Op een aanstekelijke manier neemt Dorrestein jou, beginnende schrijver of liefhebber van literatuur, bij de hand om haar werkwijze uit de doeken te doen. Emoties, stijl, het krijgen van inspiratie, compositie, alles komt aan de orde. En daarmee is dit boek niet alleen heel inspirerend voor schrijvers van fictie, maar ook van non-fictie. Voor het e-zine Bedrijfsjournalistiek beschreef ik eerder een serie voorbeelden hoe je in personeelsbladen en relatiebladen gebruik kunt maken van fictietechnieken.
- Uitgeverij Contact, 2010

De wil en de weg - Jan Brokken
Jan Brokken schrijft over komma's, monologen, de eerste zin, de spanningsboog en de zinslengte. Over alles maakt hij een verhaal. Aan de hand van uitvoerige citaten uit de wereldliteratuur probeert hij tot de kern van een goed verhaal te komen. Wanneer wordt een scene hilarisch? Wat doe je als je veel achtergrondinformatie in een verhaal kwijt moet?
Net als Dorrestein en Cameron wijst hij op vele hindernissen die de schrijver moet overwinnen, maar de slotsom van het boek is toch dat je erg veel zin krijgt om zijn adviezen in de praktijk te brengen. Een heel rijk boek, geschreven door een rasverteller.
- Uitgeverij Augustus, 2006

"Verhalen die goed zijn, zaaien de wind en vellen een olifant."
- Jan Brokken

Welke boeken zijn voor jou belangrijk geweest als het gaat om de kunst van het schrijven onder de knie te krijgen? Door welke boeken laat jij je inspireren? Geef hieronder je reactie.



Nog meer inspirerende boeken:

• Boeken over het schrijven van waargebeurde verhalen
• De Plakfactor: het eerste verhaal is het sterkst
• Beter speechen: originele tips voor jubilarissen en afscheidnemende collega's

Hoe je een journalistiek verhaal herkent

Een journalistiek verhaal, wat is dat nou precies? Om te beginnen doet het verhaal een groot beroep op de emotie van de lezer.

Een van de meest indrukwekkende reportages die ik de laatste jaren gelezen heb, was het verhaal over Anja, Marja en Tanja: drie kippen die journalist Gerard van Westerloo volgde van pril kuiken tot hun einde als kipfiletjes in de supermarkt. Hun wrange levensverhaal - dat slechts 38 dagen duurde - illustreert op indringende wijze hoe onze samenleving met dieren omgaat.

Het artikel verscheen in december 2006 in maandblad M van NRC Handelsblad en heeft ervoor gezorgd dat mijn persoonlijke opvattingen over de 'kiloknaller' blijvend veranderd zijn. Een verhaal met impact dus. Het artikel werd terecht bekroond met met een Tegel, de vakprijs in de categorie achtergrondartikelen van dag- en weekbladen.

Deze reportage illustreert voor mij ook wat een 'journalistiek verhaal' is. Een journalist is geneigd om ieder artikel een 'verhaal' te noemen, maar wat mij betreft vereist het meer: een verteller, een setting en personages. Van Westerloo gebruikt in het verhaal over de drie kippel alle technieken, die een auteur ook voor fictie gebruikt. Maar anders dan bij fictie handelt het journalistieke verhaal over een specifieke waargebeurde gebeurtenis, dat een inzicht geeft in een groter thema in onze samenleving.

Mark Kramer, jarenlang directeur van de Narrative Journalism Coverence aan Harvard University, heeft een aantal kenmerken geformuleerd van 'narrative journalism' verzameld, die ons meer houvast geven bij het herkennen van journalistieke verhalen.

• Het verhaal is geschreven vanuit een bepaald gezichtspunt met een persoonlijke stem. Kramer pleit voor een journalistieke verteller met een duidelijk herkenbare stem die zijn lezers, luisteraars en kijkers meeneemt in het verhaal.
• Het verhaal bevat meerdere lagen en is daardoor op diverse niveaus te lezen: als een spannende gebeurtenis maar ook als een verhaal dat iets vertelt over een breder verschijnsel in onze samenleving.
• De schrijver doet net als een romanschrijver een beroep op de emoties bij de lezer.
  
• Het verhaal bevat betrouwbare informatie op basis van gedegen research en is boeiend om te lezen.
• Het verhaalt over intrigerende mensen, hun emoties en echte situaties.
• Het verhaal bevat een conflict of een probleem dat op een of andere manier moet worden opgelost.
• Het verhaal heeft een thema en een doel; een dwingende reden, waarom het gelezen moet worden.
  

Om dit verhaal te vertellen, hanteert de schrijver diverse verhaaltechnieken. Hij laat zijn verhaal bijvoorbeeld starten op een spannend moment en werkt met personages, die een bepaalde ontwikkeling doormaken. Al gaat het om waargebeurde verhalen, de journalistiek en de literaire verteltechnieken vloeien hier in elkaar over.

"De kortste afstand tussen de mens en de waarheid is een verhaal."
- Jacob ben Wolf Kranz

Originele tips voor jubilarissen en afscheidnemende collega's

Beter speechen. Yes, you can is de titel van een kersvers boekje van bladenmaker Rob van Vuure. Bij nader inzien is het een goudmijntje vol originele ideeën om een afscheidnemende collega, een jubilaris of een bruidspaar in het zonnetje te zetten.

Bladenmaker Rob van Vuure is een imposante ideeënleverancier. Zijn creatieve explosies om artikelonderwerpen van nieuwe invalshoeken te voorzien of zijn bedenksels voor verleidelijke covers hebben hem tot gemaakt tot een van de grootheden van de publieksmagazines.

Dat Rob zich ook al bezig houdt met speechen, was volkomen nieuw voor mij. De titel 'Beter speechen - Yes, you can' zet de lezer echter volkomen op het verkeerde been. Dat geldt ook voor de omschrijving op de achterflap, die tips belooft voor de 'perfecte speech in het Obama-tijdperk'. Want Rob geeft helemaal geen trucs voor een vlammend betoog of overtuigende argumenten, maar doet gewoon waar hij altijd al goed in was: een stortvloed aan ideetjes leveren.

Het grappige is dat de toespraken opvallend veel gemeen hebben met een artikel of een tijdschrift. Je hebt een prikkelende openingszin nodig en een fijne uitsmijter. Je kunt er allerlei gimmicks mee uithalen om je publiek te verleiden. En je kunt er enorm creatief mee uitpakken. Een van Robs amusante voorbeelden is een speech voor een jubilaris die langdurig ziek is, maar die je toch in het zonnetje wilt zetten. Regel een stand-in en laat toch alles plaatsvinden. Receptie, speeches, diner, mails en cadeaus. Maak er een prachtig fotoboek en videofim van. Bezorg na afloop alle felicitatiemails, het volgeschreven receptieboek en de cadeaus bij het feestvarken thuis. Dat maakt indruk.

Veel tips voor speeches zijn bovendien om te vormen naar boekjes, waarmee je de jubilaris of de afscheidnemende collega kunt verrassen. Enkele ideeën van Rob, omgevormd naar afscheids- of jubileumboeken:

• Terugblikken in foto's. De jubilaris is 25 jaar in dienst. Alle collega's hebben een foto van zichzelf gezocht van 25 jaar geleden. Iedereen vertelt wat hij of zij in die periode deed.
• Typerende voorwerpen. Maak een boek waarin vrienden en collega's stuk voor stuk iets vertellen over een typerend gedicht, een treffend citaat, gerecht, YouTubefilmpje, roman of muziekstuk. Of zoek een levende bloem of plant uit, plak het in een boek en schrijf er iets typerends bij. 'Een adieuherbarium vol gedroogde speeches'.
• Vergelijkingen maken. Trek vergelijkingen tussen de hoofdpersoon en iets anders: titels van bekende boeken, bekende Nederlanders, bekende bezienswaardigheden of zijn favoriete gerechten. Portretteer de liefhebber van Artis aan de hand van een aantal karakteristieke bewoners van de dierentuin. De eetlust van de olifant, de snelheid van de cheeta, de slimheid van het zeepaardje.
• De belangrijkste eigenschap uitvergroot. Maak een boek in stijl van de belangrijkste eigenschap van de hoofdpersoon. Een uiterst diplomatieke jubilaris ontvangt een boek waarbij de eerste hoofdstukzinnen steeds beginnen met enerzijds/anderzijds.
• Iets karakteristieks in beeld. Alle collega's schilderen of fotograferen iets van de hoofdpersoon. Alle schilderijen en foto's worden afgedrukt in een boekje. In de toelichting staat te lezen wat men karakteristiek vindt van de hoofdpersoon. 'Ik ben begonnen met je ogen'.

Wie ook nog wil weten hoe je de aanbieding van deze geschenken tot een onvergetelijke happening kan maken, kan ik het boek van harte aanraden. Inspiratie verzekerd!

'Beter speechen. Yes, you can! 300 tips & ideeën.' Rob van Vuure, uitgeverij Ambo, november 2009

Verder lezen:

• Voorbeelden van creatieve concepten voor een jubileumboek
• Hoe maak je een mooi afscheids- of jubileumboek voor je collega
• Hoeveel tijd kost het maken van een persoonlijk afscheidsboek?