Geen geheugen voor jaartallen

Herinneringen bestaan vaak uit beelden. Soms ook uit geuren, geluiden of smaken, maar in ieder geval niet uit cijfers. Waarom het vragen naar jaartallen vaak weinig zin heeft.

Een vrouw die mij laatst haar levensverhaal aan het vertellen was, wist met allerlei kleuren, geuren en vooral beelden haar jeugdjaren tot leven te wekken. Heerlijk om naar haar te luisteren, terwijl de gebeurtenissen voor haar geestesoog weer tot leven kwamen. Goed observeren was voor haar een levenshouding, zoveel werd voor mij wel duidelijk. Over jaartallen praatte ze niet. Hoogstens gebruikte ze hele grove tijdsaanduidingen: het gebeurde net na de oorlog of een gebeurtenis speelde zich af op de middelbare school.

Om haar verhaal goed te kunnen schrijven, had ik aanvankelijk wel de behoefte aan meer houvast van jaartallen en tijdperken. De geboortedata van de kinderen en haar trouwdag kon ze wel opdiepen, maar andere tijdsaanduidingen bleven vaag. Niet erg, besloot ik. Dit leven ging gewoon niet over getallen; dit leven ging over kijken en dus over aanschouwelijke beelden.

Dit is niets ongewoons, ontdekte professor Wagenaar, die zich specialiseerde in de betrouwbaarheid van het menselijke geheugen. Tijdsmarkeringen blijken veel meer mensen niet goed te onthouden. Om te onderzoeken hoe het geheugen werkt, noteerde Wagenaar zes jaar lang een gebeurtenis uit zijn persoonlijke leven en schreef daarbij wàt er gebeurde, wie erbij betrokken waren, waar het gebeurde en wanneer. De eerste drie elementen kon hij zich later vaak nog wel herinneren; het moment wanneer het had plaatsgevonden bijna niet. In het geheugen is een datum geen factor van betekenis, concludeerde Wagenaar.

Nu probeerde Wagenaar in zijn studie de tijdstippen doelbewust te onthouden, maar in het dagelijkse leven gaat het er anders aan toe. We koppelen niet welbewust een datum aan een alledaagse gebeurtenis. Tenzij die datum een mijlpaal vormt, zoals de eerste dag van je eerste baan of de dag dat je te horen kreeg dat je ernstig ziek was. Of als een bepaalde datum eindeloos wordt herhaald: de aanslag op de Twin Towers in New York leeft in ons aller herinneringen voort als nine-eleven.

Dat betekent dat we tijdsaanduidingen ons doorgaans slecht kunnen herinneren. De meesten van ons kunnen tijdstippen in het verleden alleen maar achterhalen als die ergens genoteerd staan of op een andere manier vastgelegd zijn. Bij het opdiepen van je eigen verhaal heb je er vaak niet zoveel aan.

"De enige geschiedenis die echt bestaat, is de geschiedenis die ligt opgeslagen in het geheugen van levende mensen."
- Michael Ignatieff

Verder lezen:

• Verhalen: het ideale vervoermiddel voor je geheugen
• Zet je zintuigen in om herinneringen te bewaren
• Je levensverhaal in emotionele hoofdstukken