De ongelooflijke plakkracht van sterke verhalen

Broodje Aap-verhalen hebben een ongelooflijke plakkracht. Als je het geheim van deze verhalen kunt ontsluieren, weet je ook hoe je zelf een verhaal de wereld in kunt sturen dat eindeloos doorverteld wordt en blijft hangen.

Ethel Portnoy publiceerde in 1978 een boekje over urban legends, dat als titel Broodje Aap meekreeg. De titel verwijst naar een verhaal over een vrachtauto van een leverancier van een hamburgerketen. Als de auto van achteren aangereden wordt en de laadklep open gaat, valt er een dode aap naar buiten. Sindsdien kennen we in Nederland 'broodje aap-verhalen': hedendaagse volksverhalen, vaak met een gruwelijk karakter, die inspelen op universele angsten. Bijna iedereen kent ze, omdat ze voortdurend doorverteld worden. Een bekend voorbeeld is het verhaal over Bailey's en Tonic, die een gruwelijke klont in je buik veroorzaken als je ze achter elkaar drinkt.

In hun boek De Plakfactor noemen Dan en Chip Heath diverse factoren, die van belang zijn om een boodschap te laten plakken. De verpakking van de boodschap in de vorm van een verhaal is daar één van. Maar hoe moet dat verhaal er zelf uit zien om voor maximale plakkracht te zorgen?

In een poging om het geheim van hun wonderbaarlijke aantrekkingskracht te ontsluieren, deed onderzoeker Peter Burger van de universiteit Leiden onderzoek naar Broodje Aapverhalen. Maar er bestaan geen vaste kenmerken van deze verhalen, ontdekte Burger. Er is namelijk geen objectieve maatstaf aan te leggen, die het waarheidsgehalte van de verhalen meet.

Wel zijn er enkele vaste kenmerken van 'sterke verhalen' te noemen, die beklijvende verhalen onderscheiden van gewone verhalen. Tijdens zijn workshop op festival De Verleiding noemde hij afgelopen week de volgende kenmerken:

• Extreem: Hoe walgelijker het verhaal, hoe beter het zich verspreidt. "Emotie telt zwaarder op de verhalenmarkt dan de waarheid", aldus Peter Burger. Ook als mensen het verhaal maar nauwelijks geloven, vertellen ze het verder.
• Moraliserend: Mensen hebben vaste schema's in hun hoofd over goed en kwaad, waar deze verhalen op inspelen. Bijvoorbeeld: na een ramp in een arm land volgt honger en daarna plundergedrag.
• Overtuigend: Om te overtuigen maken verhalenvertellers gebruik van een bron: 'een vriend van mij' of 'uit betrouwbare bron'.
• Traditioneel: Elke keer komen dezelfde soort verhalen terug. Het bericht dat Irakese soldaten roofden uit couveuses werd tijdens de Tweede Wereldoorlog ook al in soortgelijke vorm verspreid.
• Individueel: In het verhaal staat één persoon centraal: Anne Frank, Lance Amstrong, Maria Mostert of Nelson Mandela.
• Eenvoudig: Een sterk verhaal kent geen nuances. Meindert Tjoelker werd het symbool van slachtoffer van zinloos geweld. Hij werd gepresenteerd als alleen maar 'slachtoffer', de werkelijkheid was genuanceerder.

De meeste kenmerken zijn gemakkelijk toe te passen door mensen of organisaties die een plakkend verhaal willen vertellen om daarmee een bepaald doel te bereiken. Denk bijvoorbeeld aan het ministerie van Volksgezondheid dat een volgende inentingscampagne met meer succes wil aanpakken. Zij zouden doelbewust een verhaal kunnen vertellen over een moeder, die haar pas geboren tweeling laat inenten en daarmee voorkomt dat haar kinderen ernstig ziek worden. Door er ook nog bij te vertellen dat deze kinderen na zeer veel moeite geboren zijn, krijgt zo'n verhaal een emotionele lading. Het verhaal is eenvoudig, individueel, moraliserend ('laat je inenten') en overtuigend (de moeder komt zelf aan het woord). Dat alles betekent dus dat het verhaal gemakkelijk beklijft.

Er ontbreekt echter één belangrijk kenmerk en dat is ook de lastigste: extremiteit. Op het eerste gezicht is het immers weinig aantrekkelijk om een verhaal de wereld in te helpen dat walging oproept.

Toch gebeurt het, zoals bleek uit twee voorbeelden van Peter Burger. Zo haalde minister Klink van VWS het verhaal aan over een Fransman die zijn hond levend vilde na het nuttigen van paddo's. Hij gebruikte dit verhaal om zijn pleidooi voor een paddoverbod kracht bij te zetten. Zo kun je dus iets afschrikwekkends gebruiken in je voordeel, namelijk door te zeggen dat je dit juist niét wilt.

Iets soortgelijks geldt voor politiecommissaris Max Daniël, die belast is met de bestrijding van criminaliteit in de hennephandel. Hij vertelde in de media een verhaal over buitensporig geweld om aan te tonen hoe hard deze wereld is. Iemand die hennep jat van een andere teler, moest zijn daad bekopen met het afknippen van zijn vingertoppen. De gruwelijke analogie met het knippen van hennepplanten is duidelijk. De plakkracht ook.


Verder lezen over sterke verhalen:

• Het verhaal dat als eerste verteld wordt, is het sterkst
• Waarom een verhaal zo krachtig is
• Verhalen zijn het ideale vervoermiddel voor je geheugen